Dược liệu là gì?

Dược liệu là các loại nguyên liệu thô / qua chế biến có nguồn gốc từ động vật, thực vật hoặc khoáng vật đạt tiêu chuẩn làm thuốc và được sử dụng làm thuốc/vị thuốc. Dược liệu được sử dụng để điều trị hoặc hỗ trợ điều trị các bệnh thường gặp, làm giảm triệu chứng bệnh. Ngoài ra, nó còn là một nguồn dinh dượng tự nhiên quý, giúp bồi bổ cơ thể con người và cải thiện sức khỏe.

Trong y học cổ truyền, dược liệu học được con người phát hiện, tìm hiểu, nghiên cứu và ứng dụng trong phòng và điều trị bệnh từ hàng ngàn năm trước, và càng ngày càng được mở rộng về số lượng cũng như công dụng.

Ngày nay, khoa học hiện đại cũng có nhiều nghiên cứu và ứng dụng hơn về dược liệu. Các loại thuốc hoặc thực phẩm chức năng được bào chế ở dạng viên nén, viên nang, thuốc tiêm có nguồn gốc dược liệu ra đời, không chỉ đảm bảo chất lượng mà còn giúp người bệnh dễ dàng tiếp cận hơn.

Việt Nam có nguồn dược liệu vô cùng phong phú, tới nay đã ghi nhận được hơn 5.117 loài thực vật và nấm lớn, cùng nhiều loại động vật, khoáng vật có tác dụng làm thuốc.

Thuốc từ dược liệu là gì?

Thuốc từ dược liệu là thuốc được nghiên cứu, sản xuất từ các dược liệu tự nhiên như thực vật, động vật hoặc khoáng vật dựa trên nghiên cứu khoa học. Đây là những thuốc mới, thuốc có công thức mới, dược liệu mới được nghiên cứu bài bản từ khâu nuôi trồng đến chế biến, sản xuất và thử nghiệm trên lâm sàng, thử nghiệm độc tính, tác dụng dược lý, sau đó nghiên cứu trên người bệnh, nghiên cứu lâm sàng một cách rất khoa học.

Khác với thuốc cổ truyền, tuy cùng sử dụng nguyên liệu là dược liệu tự nhiên, nhưng được chế biến và bào chế theo lý luận và phương pháp của y học cổ truyền. Thông thường thuốc cổ truyền kết hợp các loại dược liệu với nhau theo những công thức, bài thuốc thuốc cổ truyền để sử dụng phòng và điều trị bệnh. Đây là những bài thuốc quý, có thể được đúc kết từ bài thuốc dân gian, gia truyền hoặc từ kinh nghiệm của người thầy thuốc.

Các thuốc có hoạt chất tinh khiết được chiết xuất từ dược liệu hoặc kết hợp dược liệu với các loại hóa chất tổng hợp không phải là thuốc từ dược liệu.

Nguồn gốc dược liệu

Các nguồn dược liệu được sử dụng chủ yếu có nguồn gốc tự nhiên, gắn liền với đời sống con người như thực vật, động vật và các loại vi sinh vật… Nền y học cổ truyền phát triển nhất ở các nước phương đông, trong đó có Việt Nam, nơi những bài thuốc dân gian được sử dụng rộng rãi, dược liệu tự nhiên hoặc được trồng trong vườn của mỗi gia đình. Chi tiết nguồn gốc dược liệu như sau:

• Từ thực vật: Đây là nguồn nguyên liệu chính và phổ biến nhất, được sử dụng rộng rãi trong mọi gia đình, các bài thuốc cổ truyền như ngải cứu, gừng, cam thảo, bạc hà, ích mẫu, bình vôi.. . Tính sẵn có và dễ kiếm là ưu điểm hàng đầu của nó trong việc chữa trị các bệnh thường gặp. Ngày nay, các loại thảo dược được trồng khá rộng rãi theo quy mô lớn, nhằm đáp ứng nhu cầu cây thuốc đang ngày càng cao. Các cây dược liệu cũng nhận được sự quan tâm, nghiên cứu, kiểm chứng và sử dụng của y học hiện đại, nhiều chiết xuất của chúng được ứng dụng trong thuốc tây như công thức thuốc aspirin có sử dụng dược liệu câu liễu trắng trong thành phần bán hợp thành hoặc các hoạt tính sinh học mới được tìm thấy trong thực vật như cafein, ephedrine, colchicin…
• Từ động vật: Đây cũng là một nguồn dược liệu phong phú, được sử dụng rộng rãi. Động vật có thể được sử dụng cả con như tắc kè, kỳ nhông, rắn, rết …, Một vài bộ phận như mật ong, mề gà,.. hoặc đơn giản là dựa vào tập tính của động vật như gà hay ăn sỏi giúp dễ tiêu hóa hơn…
• Từ vi sinh vật và các nguồn khác như nấm men, ký sinh trùng…: Nguồn nguyên liệu này ít được biết tới hơn nhưng lại vô cùng quý giá. Nghành công nghệ sinh học ngày nay tập trung nghiên cứu tìm kiếm các loại vi sinh vật mới nhằm giải quyết các vấn đề thế kỷ, trong đó có điều trị bệnh. Vi sinh vật đã được ứng dụng chữa sốt rét nhờ men rượu, sản xuất insulin từ việc lên men vi khuẩn E.coli. Loại ký sinh trùng được biết tới nhiều nhất là nấm Ophiocordyceps sinensis ký sinh trên nhộng bướm thuộc chi Thitarodes tạo ra dược liệu đông trùng hạ thảo vô cùng quý giá.

Cách sử dụng dược liệu

Mỗi loại dược liệu sẽ có những đặc tính riêng, do đó, chúng cũng cần có sự hiểu biết và cách sử dụng đúng để phát huy hiệu quả. Sự kết hợp giữa các loại dược liệu để sử dụng đòi hỏi phải có chuyên môn, kinh nghiệm từ. Sự kết hợp bừa bãi có thể tạo ra những phản ứng tạo chất độc nguy hiểm.

Trong y học cổ truyền, dược liệu được bào chế, định lượng, sử dụng theo các bài thuốc hoặc theo sự am hiểu của người thầy thuốc đã được đào tạo. Cách sử dụng cũng rất đa dạng như:

• Hãm trà để uống: Một dạng chiết xuất dược liệu thành nước uống qua thủy phân. Cách chế biến là sấy khô dược liệu bỏ trong các túi lọc đóng hộp, khi sử dụng chỉ cần lấy ra hãm trà.
• Sắc nước: Đây là cách cơ bản nhất, đã được sử dụng qua hàng năm. Các gói thuốc được bốc theo đơn, sau đó đun cùng nước trong nhiều tiếng rồi lấy nước uống.
• Dung cách thủy: Một số loại dược liệu có thể đung cách thủy sau đó ăn trực tiếp hoặc đắp ngoài.
• Ngâm rượu: Đây cũng là một cách sử dụng dược liệu thông dụng. Dược liệu được ngâm trong rượu nguyên chất qua thời gian dài. Tùy thuộc nguyên liệu có thể dùng uống hoặc xoa bóp.
• Dạng viên: Ngày nay, thuốc cổ truyền thường được sản xuất dạng viên cô đặc giúp sử dụng tiện lợi hơn.
• Bột cốm: Đây là một dạng bào chế mới, đã phát triển ở nhiều nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Nhờ áp dụng kỹ thuật hiện đại, dược liệu được điều chế thành sản phẩm dạng bột cốm, tan trong nước rất tiện dùng.

Với các loại thuốc từ dược liệu, đây là những thuốc áp dụng khoa học kỹ thuật mới, nên thường được chiết xuất dạng lỏng, viên nén, viên nang hoặc dạng tiêm để sử dụng. Lưu ý, thuốc từ dược liệu thường được dùng như thuốc tân dược, đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng hoặc tuân thủ theo ý kiến Bác sĩ.

Danh mục các loại dược liệu

Danh mục thuốc dược liệu thiết yếu

Đây là danh mục thuốc dược liệu tại Việt Nam đã được cấp giấy phép đăng ký và lưu hành và trong thành phần của chúng chứa dược liệu có tên trong danh mục vị thuốc cổ truyền thiết yếu tại phụ lục II của thông tư:

Thông tin chi tiết: Danh mục thuốc cổ truyền, dược liệu thiết yếu

Danh mục thuốc từ dược liệu thuộc thanh toán BHYT

Đây là danh mục thuốc từ dược liệu thuộc phạm vi thanh toán của BHYT theo thông tư số 05/2015/TT-BYT ngày 17/03/2015 của Bộ Y tế Ban hành.

Chi tiết tại: Danh mục thuốc từ dược liệu thuộc phạm vi thanh toán của quỹ BHYT

Quy định chất lượng dược liệu Việt Nam

Đây là thông tư quy định chất lượng dược diệu và thuốc cổ truyền được Bộ trưởng Bộ Y Tế ban hành Số 12 /2018/TT-BYT.

Trong đó quy định rõ tiêu chuẩn chất lượng của dược liệu, thuốc cổ truyền, quản lý chất lượng trong quá trình kinh doanh, lưu hành và sử dụng. Đồng thời, quy định về nguồn gốc xuất xứ, thu hồi và xử lý dược liệu, thuốc cổ truyền vi phạm chất lượng…

Chi tiết tại: Thông tư quy định chất lượng dược liệu thuốc cổ truyền

Nhận thức dược liệu (141 cây dược liệu)

Bản nhận thức dược liệu PDF này bao gồm đầy đủ tên, tên latin, họ dược liệu, thành phần chính và công dụng của 141 cây dược liệu thường dùng nhất. Đây là bản full, đầy đủ cho bạn đọc tham khảo:

Chi tiết: Nhận Thức Dược Liệu

71 dươc liệu trong phòng chống Sars CoV 2

Trước tình hình dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp sars CoV 2 đang hoành hành và ngày càng lan rộng trên thế giới. Chính phủ đã huy động mọi nguồn lực để hỗ trợ đẩy lùi đại dịch.

Theo tổ chức y tế thế giới, hiện nay có 80% dân số sử dụng dược liệu trong chăm sóc sức khỏe ban đầu. Việt nam, một nước nhiệt đới với nguồn dược liệu phong phú, giúp cải thiện và nâng cao sức khỏe rất tốt. Để chủ động các biện pháp phòng chống dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp Covid 19 và phát huy thế mạnh của y học cổ truyền trong phòng và hỗ trợ điều trị bệnh viêm đường hô hấp cấp Sars CoV 2 gây ra, Bộ Y tế đã ban hành công văn số 1306/BYT-YDCT về việc “Hướng dẫn sử dụng thuốc cổ truyền, phương pháp y học cổ truyền trong phòng và hỗ trợ điều trị. Nội dung công văn chủ yếu giới thiệu một số loại dược liệu, vị thuốc được sử dụng trong quá trình hỗ trợ phòng và điều trị bệnh, nâng cao sức khỏe.

Chi tiết công văn số 1306/BYT-YDCT: 71 Dược Liệu Hỗ Trợ Phòng Chống Sars CoV 2

Lưu ý khi sử dụng dược liệu

Dược liệu để có thể sử dụng cần trải qua rất nhiều công đoạn khác nhau. Mỗi công đoạn cần tuân thủ những quy tắc nhất định để có thể đảm bảo tính an toàn, tính vị của dược liệu.

Đầu tiên là bước thu hái cần đảm bảo 3 yếu tố:

• Đúng tên, đúng loài dược liệu (rất nhiều dược liệu có đặc điểm giống nhau nhưng hoạt chất bên trong hoàn toàn khác, do đó, cần sử dụng đúng loại dược liệu, người thu hái cần có sự hiểu biết rộng, nhiều kinh nghiệm…
• Đúng bộ phận dùng (cành, lá, rễ, da, xương…) bởi không phải bộ phận nào cũng có thể dùng để làm thuốc.
• Đúng thời điểm, mỗi loại dược liệu sẽ có hàm lượng hoạt chất cao nhất vào một thời điểm nào đó. Thu hoạch đúng thời điểm sẽ có được nguồn dược liệu tốt nhất để làm thuốc.

Qua khâu sơ chế, chế biến: Cần người có kinh nghiệm để không làm mất đi những đặc điểm, tính vị, hoạt chất trong dược liệu. Đồng thời có thể bảo quản được lâu nhất để sử dụng khi cần.

Cuối cùng là bốc thuốc ở nơi uy tín: Sử dụng dược liệu trong phòng và điều trị bệnh cần các thầy thuốc có kinh nghiệm, uy tín thực hiện, mới có thể trị đúng bệnh, dùng thuốc đúng liều… Đặc biệt ngày nay có rất nhiều kẻ xấu lợi dụng sự cả tin của mọi người để kiếm lợi, bán thuốc, thực phẩm chức năng giả, quảng cáo láo về công dụng. Do dó, mọi người cần nâng cao cảnh giác, lựa chọn những địa điểm uy tín.

Ngoài ra, không tự ý sử dụng các loại dược liệu để điều trị bệnh. Tham khảo ý kiến của thầy thuốc trước khi sử dụng bất kỳ một loại dược liệu nào.